Ferd Grapperhaus was minister in Kabinet Rutte-III. Inmiddels is hij Managing Partner bij Deloitte. Hij schuift ook regelmatig aan als commentator, bij programma’s als Pauw & De Wit. Over het huidige minderheidskabinet zei hij daar laatst: ‘De wittebroodsweken zijn voorbij. Maar ik geloof dat je nog steeds een heel eind kunt komen.’
Dat is een opbeurend geluid, in een stroeve politieke situatie. Welk perspectief ziet Grapperhaus? Hoe kijkt hij naar de dynamiek in het minderheidskabinet van Jetten? En hoe kan de PA-professional daarop inspelen?
Ligt door deze constellatie het primaat in de politiek meer bij de Tweede Kamer?
‘Ik vind van niet. Jetten doet dat slim, ze houden zelf de agenda vast. Dan komt in het nieuws dat ze het AOW-plan intrekken, maar ondertussen hebben ze alweer een paar dingen naar voren geschoven om de aandacht af te leiden. Wat dat betreft heeft het kabinet heel goed gekeken naar Rutte, die was daar een meester in. Heel eerlijk, ik ben best wel eens kritisch geweest over Rutte, maar hij was wel iemand die enorm vooruitdacht.
Ik vind dat het moet kunnen met zo’n minderheidskabinet. Het zal ook wel moeten. Maar dan is het niet handig dat ze een aantal dingen in het programma hebben opgenomen waarvan iedereen zegt: “Dat gaat nooit lukken in deze vorm.” De AOW is een goed voorbeeld. Mensen zeggen dat dat tactiek is, maar daar geloof ik niet zo in. Het is een verkeerde manier van regeren. Om het te laten werken moet je veel meer kijken naar plannen waarmee je de redelijke oppositie enthousiast kunt maken: PRO en ten dele SP en PvdD. Op rechts is niet veel meer te halen. JA21 kan misschien nog net, maar dat is meer dankzij het feit dat andere partijen wel heel erg naar uiterst rechts zijn opgeschoven.
Toen ik kennismaakte met Gert-Jan Segers, in 2017, in aanloop naar Rutte-III, zei hij: “We verwachten wel wat van jullie. Je moet je realiseren dat dit de laatste keer zal zijn dat een constructieve meerderheid mogelijk is.” Daar heeft hij gelijk in gekregen. Rutte-IV was alleen maar ruziemaken, Schoof was een uit nood geboren iets dat gedoemd was te mislukken. Dat is Schoof trouwens niet aan te wrijven; hij heeft een smetteloze carrière in de waagschaal gesteld om het een kans te geven. Het kabinet-Jetten zal moeten laten zien dat constructieve partijen nog steeds meerderheden kunnen maken.’
Het welslagen van een minderheidskabinet hangt af van de compromisbereidheid van de Tweede Kamer. Hoe moet de coalitie daarmee omgaan?
‘Het is andersom. Het welslagen hangt af van de compromisbereidheid van de coalitiepartijen. Als Heinen zich beperkt tot zijn rol van politieke thesaurier en van daaruit overal dwars gaat liggen, dan heeft de oppositie niets te winnen.
Ik ben altijd meer voorstander geweest van een coalitie met vier partijen. Met PRO erbij dus. Dan had je je offers tijdens de onderhandelingen gedaan en je compromissen in het regeerakkoord gezet en had je daarmee door gekund. Precies zoals het in Rutte-II en -III is gedaan. In Rutte-II is dat voor één van de partijen heel slecht afgelopen, maar hier had je vier partijen gehad met de kans er goed uit te komen. De VVD wilde dat niet, maar dan moet de VVD nu niet van de oppositie gaan verlangen dat zij met compromissen komen. De oppositie hoeft niks te doen. De vraag is dus: waar ben je zelf toe bereid?
Rond de hypotheekrenteaftrek zag je dat CDA en D66 een andere lijn kozen. Daar hadden ze met z’n drieën van tevoren afspraken over kunnen maken. Offers doen, het van daaruit op de agenda zetten en de oppositie een aanbod doen. En zo zijn er meer dossiers waar je een offer zult moeten maken. Soms zal dat een torenoffer moeten zijn, en soms zelfs een damesoffer. Als je dat niet doet, dan voorspel ik dat PRO er na een jaar of anderhalf de stekker uit zal trekken. Klaver zal nog een tijdje meedoen, de boel gedogen, maar op een gegeven moment zal hij om zich heen kijken en denken: “Dit is een goed moment.”
De VVD lijkt hier voorlopig niet toe bereid. Dat snap ik ook wel, want voor de VVD is het het moeilijkst. CDA en D66 zijn allebei middenpartijen. Die hebben het makkelijker, zijn meer geneigd tot compromissen. De VVD moet aan de rechterkant al die extreemrechtse jongens en meisjes van zich afhouden. De vraag is wel: hoever moet je daarin gaan?’
De huidige stemverhoudingen in de Eerste Kamer lijken het voor dit minderheidskabinet nog ingewikkelder te maken. Je kunt je misschien afvragen of dat aspect wel voldoende is meegenomen bij de totstandkoming ervan. Zie jij dat ook zo, of ligt het genuanceerder?
‘Daar heeft men een groot risico mee genomen. Dat is niet te ontkennen. Ook hier moet je anticiperen: welke offers zijn we bereid te doen? Dat moet je helemaal doordenken tot aan de Eerste Kamer.
Wat het nog ingewikkelder maakt is een partij als die van meneer Markuszower. Als kiezer, als CDA-stemmer en als iemand die positief staat tegenover partijen als VVD, D66 en PRO, vind ik dat je daar geen zaken mee mag doen. Mensen die groepen in de samenleving stelselmatig uitsluiten en die heel hitsend praten over maatschappelijke problemen, daar moet je van wegblijven.
De Weimarrepubliek werd ook bestuurd door een minderheidskabinet. Rijkskanselier Von Papen ging slijmen bij Hitler omdat hij dacht dat hij de republiek zo kon redden. Dat werd de ondergang van de republiek. Ik wil maar zeggen: het loopt nooit goed af als je zaken gaat doen met anti-democraten en mensen die tegen racisme aanschuren.’
Hoe kunnen we als beroepsgroep inspelen op de realiteit van een minderheidscoalitie?
‘In de Public Affairs heb je niet één maar twee processen te beheersen: wat er in de Tweede Kamer gebeurt en vervolgens net zo hard wat er in de Eerste Kamer gebeurt. Dat is geen gemakkelijke opgave, maar er liggen mogelijkheden om maatschappelijke meerderheidssteun binnen te halen. Als je strategie goed is, kun je via de media de publieke opinie achter je krijgen en besluitvorming beïnvloeden.
Een mooi voorbeeld is het verbod op de overname van Solvinity door staatssecretaris Aerdts. Daar zijn allerlei mensen via de PA mee bezig geweest. Ook bij Deloitte. Die druk heeft direct geleid tot een beleidswijziging. Daarin zie je dus dat er bij een minderheidskabinet enorme kansen liggen. Bij een meerderheidskabinet weet je: de race is in grote lijnen gelopen. Nu heb je juist de kans om de wedstrijd naar je toe te trekken, het debat te sturen en meerderheden te organiseren. De coalitie heeft daar dan niet veel meer over te zeggen.’
Ligt door deze constellatie het primaat in de politiek meer bij de Tweede Kamer?
‘Ik vind van niet. Jetten doet dat slim, ze houden zelf de agenda vast. Dan komt in het nieuws dat ze het AOW-plan intrekken, maar ondertussen hebben ze alweer een paar dingen naar voren geschoven om de aandacht af te leiden. Wat dat betreft heeft het kabinet heel goed gekeken naar Rutte, die was daar een meester in. Heel eerlijk, ik ben best wel eens kritisch geweest over Rutte, maar hij was wel iemand die enorm vooruitdacht.
Ik vind dat het moet kunnen met zo’n minderheidskabinet. Het zal ook wel moeten. Maar dan is het niet handig dat ze een aantal dingen in het programma hebben opgenomen waarvan iedereen zegt: “Dat gaat nooit lukken in deze vorm.” De AOW is een goed voorbeeld. Mensen zeggen dat dat tactiek is, maar daar geloof ik niet zo in. Het is een verkeerde manier van regeren. Om het te laten werken moet je veel meer kijken naar plannen waarmee je de redelijke oppositie enthousiast kunt maken: PRO en ten dele SP en PvdD. Op rechts is niet veel meer te halen. JA21 kan misschien nog net, maar dat is meer dankzij het feit dat andere partijen wel heel erg naar uiterst rechts zijn opgeschoven.
Toen ik kennismaakte met Gert-Jan Segers, in 2017, in aanloop naar Rutte-III, zei hij: “We verwachten wel wat van jullie. Je moet je realiseren dat dit de laatste keer zal zijn dat een constructieve meerderheid mogelijk is.” Daar heeft hij gelijk in gekregen. Rutte-IV was alleen maar ruziemaken, Schoof was een uit nood geboren iets dat gedoemd was te mislukken. Dat is Schoof trouwens niet aan te wrijven; hij heeft een smetteloze carrière in de waagschaal gesteld om het een kans te geven. Het kabinet-Jetten zal moeten laten zien dat constructieve partijen nog steeds meerderheden kunnen maken.’
Het welslagen van een minderheidskabinet hangt af van de compromisbereidheid van de Tweede Kamer. Hoe moet de coalitie daarmee omgaan?
‘Het is andersom. Het welslagen hangt af van de compromisbereidheid van de coalitiepartijen. Als Heinen zich beperkt tot zijn rol van politieke thesaurier en van daaruit overal dwars gaat liggen, dan heeft de oppositie niets te winnen.
Ik ben altijd meer voorstander geweest van een coalitie met vier partijen. Met PRO erbij dus. Dan had je je offers tijdens de onderhandelingen gedaan en je compromissen in het regeerakkoord gezet en had je daarmee door gekund. Precies zoals het in Rutte-II en -III is gedaan. In Rutte-II is dat voor één van de partijen heel slecht afgelopen, maar hier had je vier partijen gehad met de kans er goed uit te komen. De VVD wilde dat niet, maar dan moet de VVD nu niet van de oppositie gaan verlangen dat zij met compromissen komen. De oppositie hoeft niks te doen. De vraag is dus: waar ben je zelf toe bereid?
Rond de hypotheekrenteaftrek zag je dat CDA en D66 een andere lijn kozen. Daar hadden ze met z’n drieën van tevoren afspraken over kunnen maken. Offers doen, het van daaruit op de agenda zetten en de oppositie een aanbod doen. En zo zijn er meer dossiers waar je een offer zult moeten maken. Soms zal dat een torenoffer moeten zijn, en soms zelfs een damesoffer. Als je dat niet doet, dan voorspel ik dat PRO er na een jaar of anderhalf de stekker uit zal trekken. Klaver zal nog een tijdje meedoen, de boel gedogen, maar op een gegeven moment zal hij om zich heen kijken en denken: “Dit is een goed moment.”
De VVD lijkt hier voorlopig niet toe bereid. Dat snap ik ook wel, want voor de VVD is het het moeilijkst. CDA en D66 zijn allebei middenpartijen. Die hebben het makkelijker, zijn meer geneigd tot compromissen. De VVD moet aan de rechterkant al die extreemrechtse jongens en meisjes van zich afhouden. De vraag is wel: hoever moet je daarin gaan?’
De huidige stemverhoudingen in de Eerste Kamer lijken het voor dit minderheidskabinet nog ingewikkelder te maken. Je kunt je misschien afvragen of dat aspect wel voldoende is meegenomen bij de totstandkoming ervan. Zie jij dat ook zo, of ligt het genuanceerder?
‘Daar heeft men een groot risico mee genomen. Dat is niet te ontkennen. Ook hier moet je anticiperen: welke offers zijn we bereid te doen? Dat moet je helemaal doordenken tot aan de Eerste Kamer.
Wat het nog ingewikkelder maakt is een partij als die van meneer Markuszower. Als kiezer, als CDA-stemmer en als iemand die positief staat tegenover partijen als VVD, D66 en PRO, vind ik dat je daar geen zaken mee mag doen. Mensen die groepen in de samenleving stelselmatig uitsluiten en die heel hitsend praten over maatschappelijke problemen, daar moet je van wegblijven.
De Weimarrepubliek werd ook bestuurd door een minderheidskabinet. Rijkskanselier Von Papen ging slijmen bij Hitler omdat hij dacht dat hij de republiek zo kon redden. Dat werd de ondergang van de republiek. Ik wil maar zeggen: het loopt nooit goed af als je zaken gaat doen met anti-democraten en mensen die tegen racisme aanschuren.’
Hoe kunnen we als beroepsgroep inspelen op de realiteit van een minderheidscoalitie?
‘In de Public Affairs heb je niet één maar twee processen te beheersen: wat er in de Tweede Kamer gebeurt en vervolgens net zo hard wat er in de Eerste Kamer gebeurt. Dat is geen gemakkelijke opgave, maar er liggen mogelijkheden om maatschappelijke meerderheidssteun binnen te halen. Als je strategie goed is, kun je via de media de publieke opinie achter je krijgen en besluitvorming beïnvloeden.
Een mooi voorbeeld is het verbod op de overname van Solvinity door staatssecretaris Aerdts. Daar zijn allerlei mensen via de PA mee bezig geweest. Ook bij Deloitte. Die druk heeft direct geleid tot een beleidswijziging. Daarin zie je dus dat er bij een minderheidskabinet enorme kansen liggen. Bij een meerderheidskabinet weet je: de race is in grote lijnen gelopen. Nu heb je juist de kans om de wedstrijd naar je toe te trekken, het debat te sturen en meerderheden te organiseren. De coalitie heeft daar dan niet veel meer over te zeggen.’